ابوجعفر محمد بن علی ابن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق از پیشتازان علم حدیث و بنیانگذاران فقه شیعه در سال 305 هجری قمری در شهر مقدس قم متولد شد. ولادت این عالم فقیه با آغاز نیابت حسین بن روح سومین نائب خاص امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) هم زمان بوده است.

 
پدر بزرگوار شیخ صدوق علی بن الحسین بن بابویه قمی، از فقهای بزرگ اسلام و در زمان امام حسن عسگری (ع) و امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) می زیسته و مورد احترام آن امامان بوده است. پدر شیخ صدوق در قم بدنیا آمد و زندگی را آنجا گذارند و در همان شهر نیز وفات کرده است. پدر شیخ صدوق در ایام زندگی پر برکت خویش نزدیک دویست جلد کتاب تألیف کرده است.
 
ولات شیخ صدوق با دعای ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه):
عمر با برکت علی بن باویه پدر شیخ صدوق از پنجاه می گذشت و هنوز فرزندی نداشت و بسیار دوست می داشت که خداوند به او فرزند صالحی عنایت کند، از این رو پس از به نیابت رسیدن «ابو القاسم حسین بن روح نوبختی»(ره) ،سومین نایب خاص امام زمان (عجّ) در عصر غیبت (صغری)،طی نامه ای از او خواست تا از حضرت حجّت (عجّ) در خواست کند که ایشان از خدا بخواهد فرزندانی فقیه به وی ارزانی دارد.امام عصر (عج) نیز در پاسخ وی ،این پیام را صادر کردند:

»شما از این زن ، صاحب فرزندی نخواهی شد ،ولی صاحب کنیزی دیلمی می شوی که از او دارای دو فرزند فقیه خواهی شد.«

بدین گونه خداوند سه فرزند پسر به علی بن بابویه عطا کرد که دو نفر از آن ها فقیه و محدّث بودند و محمّد بن علی بن بابویه معروف به شیخ صدوق(ره)، کوچک ترین آن ها بود.

 
نبوغ ذاتی:
خانواده اصیل و اهل علم شیخ صدوق و پرورش یافتن در دامان پدری فقیه و وارسته از یک سو، و نیزهوشی، ذکاوت، حافظه فوق العاده قوی و استعداد ذاتی او از سوی دیگر موجب گردید در مدتی کوتاه به قله های بلندی از کمالات انسانی دست یابد و در کمتر از بیست سالگی هزاران حدیث و روایت با راویان آن ها را به حافظه بسپارد.
 
 هجرت به شهر ری (نقشه هجرت)
شیخ صدوق از کسانی است که برای جمع آوری احادیث امامان معصوم (ع) به مسافرت های بسیار رفته . شیخ صدوق برخی از کتاب های خود را در این سفرها تألیف کرده است. از جمله سفرهای شیخ صدوق می توان به این موارد اشاره کرد:
 
  • در سال ۳۴۷ ق به ری آمد. 
  • و در ۳۵۲ ق به خراسان، نیشابور و مرورود و در ۳۵۵ ق به بغداد رفت  و در انجا تدریس داشت. 
  • از بغداد به کوفه و سپس به سفر حج رفت و در انجا تدریس داشت. 
  • در بازگشت به همدان آمد. در ۳۶۷ و ۳۶۸ باز به خراسان سفر کرد و پس از زیارت مشهد به شهرهای ماوراءالنهر چون سمرقند، ایلاق، فرغانه،‌‌‌‌‌ بلخ ، اخسیکت و … نیز سفر کرده و به مسئولیت گذاری پرداخت.
  • صدوق سرانجام به دعوت صاحب بن عباد نخست وزیر دولت آل بویه در زمان رکن الدوله دیلمی و مردم شهر ری، به آن شهر آمده، تشکیل حوزه و کلاس درس داد و به تدریس فقه و احادیث اهل بیت (ع) مشغول گردید.
  • همچنین نقل شده است او وقتی که به ماوراءالنّهر سفر کرد، زکریای رازی (رضوان الله علیه)کتابی در پزشکی با عنوان«طَبیبُ مَن لا َطبیبَ لَه» برای کسانی که دسترسی به پزشک ندارند،تألیف کرده است و شما هم کتابی برای کسانی که دسترسی به فقیه ندارند ،بنویس. شیخ صدوق نیز کتاب مهّم و معتبر «مَن لا یَحضَرَهُ الفَقیه» را تألیف کرد که یکی از چهار کتاب معتبر حدیثی شیعه به شمار می رود.
     
     
    چرا ایشان را شیخ صدوق می نماند
    حدیث شیعه بر چهار کتاب (کتب اربعه) استوار است که “من لایحضره الفقیه” یکی از آنها و تالیف شیخ صدوق رحمه الله می باشد. چنان صحت اسناد و آراء او مورد تصدیق سایر فقهاء بود که او را “صدوق” لقب دادند. 
     
    شیخ صدوق به خوبی دریافته بود که بهترین راه حفظ و حراست از احادیث در هر زمان، انتقال سینه به سینه آن می باشد، ایشان شاگردان گرانقدری را تربیت نمودند که دانشمند بلند آوازه، شیخ مفید  از جمله آنها می باشد.
     
     
    آثار به جا مانده از شیخ صدوق 
    شیخ صدوق این عالم بزرگ و محدث گران قدر تألیفات با ارزش بسیاری از خود به جا گذاشت. 
    شیخ طوسی در این باره می نویسد: « او سیصد کتاب تألیف کرده است» کتاب های شیخ صدوق همه در نهایت نیکویی و استحکام و در زمینه های متنوعی نوشته شده اند، که این خود نشانگر قدرت علمی و آشنایی گسترده او با علوم اسلامی است.
     
     برخی از مهمترین آثار ایشان عبارتند از:
    • من لا یحضره الفقیه (دومین کتاب از کتب اربعه)
    • علل الشرایع (درباره فلسفه احکام و علت تشریع آن‌ها است)
    • کمال الدین و تمام النعمه (درباره اثبات وجود امام زمان و غیبت طولانی آن حضرت از نظر عقلی و نقلی)
    • ثواب الاعمال و عقاب الاعمال
    • کتاب التوحید
    • کتاب الامالی شیخ صدوق 
    • عیون الاخبار الرضا
    • کتاب صفات شیعه
    • کتاب مصادقه الاخوان
    • کتاب اثبات ولایت علی علیه‌السلام
    • کتاب معرفت
    • کتاب مدینه العلم
    • کتاب مقنع در فقه
    • کتاب معانی الاخبار
    • کتاب مشیخته الفقیه
     
    معرفی و لینک دانلود کتاب من لایحضره الفقیه 
     
    کتاب مَن لایَحضُرُه اَلفَقیه تألیف شیخ صدوق کتابی است به عربی شامل ۵۹۶۳ حدیث. این کتاب یکی از کتب اربعه و از معتبرترین کتب شیعه بوده و در شش جلد تألیف شده‌است. این اثر از زمان نگارش مورد توجه و استقبال علمای شیعه قرار گرفته‌است و پیوسته در مجموعه‌های بزرگ و کوچک روایی به آن استناد نموده و از آن روایت نقل کرده‌اند.
    سبب نگارش این کتاب حکایتی زیبا و شنیدنی دارد که وی خود آن حکایت را در مقدمه کتاب آورده است .
     
    ایشان در آنجا ضمن ذکر آن حکایت چنین نوشته :
    من نخواستم مانند سایر مصنفان روایاتی را که در هر موضوع رسیده است ثبت کنم بلکه در این کتاب روایاتی را آورده ام که بر اساس آن فتوا می دهم و آنها را صحیح می دانم و معتقد به صحت آنها می باشم و میان من و پروردگار حجت است.